Aalborg Üniversitesi Kopenhag’daki Multisensory Experience Lab ile Microsoft Research ve Uluslararası ALS/MNH Dernekleri Birliği arasındaki bir işbirliğiyle ALS’li (PALS) kişiler ve aileleriyle birlikte kullanıcı merkezli araştırmalar gerçekleştirdiler. Bu test çalışmalarına Yönetim Kurulu başkanımız Alper Kaya’da katılarak destek verdiler. Yakın zamanda Microsoft tabanlı DuoRhythmo uygulamasının Dünya’nın her yerindeki ALS Hastaları ve engellilere aynı anda beraber müzik yapabilme şanslarının olacağı müjdesini vermenin gururunu yaşıyoruz.

Başkanımız Dr. Alper Kaya’nın geliştirilmesinde destek olduğu projenin orijinal haberi ve çevirisi aşağıdadır.

Alper Kaya için hayatının en karanlık günleri, ALS olduğunu öğrendikten yaklaşık 10 yıl sonra yaşandı.

Türkiye’de yaşayan göz doktoru, 1990 yılında Amyotrofik Lateral Skleroz tanısı konduktan sonra hastalığın yavaş ilerlemesi nedeniyle kendini şanslı hissediyordu. Hâlâ ameliyatlar yapabiliyor, hastalara yardım edebiliyor ve hayatının gençliğinden beri vazgeçilmez tutkusu olan klasik gitar çalabiliyordu.

Yaklaşık on yıl sonra, sevdiği şeyleri yaptığı ellerini kullanamaz oldu. O da umudunu yitirdi. O zamanlar dayanılmaz geliyordu.

Ancak kızının yardımıyla yeniden müzik yapmanın başka yollarını buldu. Yardımcı teknoloji ona bir MIDI nefesli enstrüman (Breath control)  kontrolörüne (“eller serbest elektronik, nefesle çalışan bir enstrüman”) üfleme imkanı sağlıyordu. Daha sonra ağzını kapatamadığında, göz takibine ve küçük kafa hareketlerine yanıt verecek başka müzik tabanlı yazılımlar buldu (Eyeharp Project) Bazı çalışmalarını, bestelerini yüklediği bir YouTube kanalı var.

En son olarak, yakın zamanda ilk büyük güncellemesini yayınlayan bir Windows uygulaması olan DuoRhythmo için testlere katıldı. Bu uygulama engelliler de dahil olmak üzere herkesin gerçek zamanlı olarak paydaşlık içinde ve uzaktan müzik oluşturmasını sağlar. Bununla, gözlerini kullanarak orijinal ritimler ve enstrüman efektleri yaratabilir.

61 yaşındaki Kaya, “Müzik aracılığıyla iletişim kurmak benim için çok önemli” diyor. Gençlik yılları boyunca gruplarda çaldı. Lise, üniversite ve tıp fakültesi boyunca müziği hiç bırakmadı. “Müzik ruhumun renklerini temsil ediyor ve müzik yaptığımda manevi hayatımı geliştiriyor. Kendimi özgür ve daha yaratıcı hissediyorum. Müzik yapmak istiyorsanız bir enstrümana ihtiyacınız var ve onunla bir bağ kuruyorsunuz. Bu özel bir ilişki.”

Artık eskisi gibi enstrüman çalamazken, teknoloji ona yaratıcı olması ve müziğe bağlanması için başka bir yol verdi.

DuoRhythmo arayüzünü ve daha önce yapmadığı el davullarını (gözleriyle) çalabilmesini hemen sevdi ve onun gibi yeni başlayan biri için düzensiz ritimleri içinde büyüdüğü Türk müziğine dahil etmeyi çok kolay buldu.

Kaya’nın uygulamayla yapabileceği şey, Kopenhag Aalborg Üniversitesi’nde, insanların bilgisayarlarla nasıl etkileşime girdiğini araştıran bir anabilim dalı olan Medyaloji okuyan öğrenciler tarafından yıllarca süren araştırmalarının sonucudur. Bu alan, DuoRhythmo gibi masaüstü uygulamaları gibi teknolojilerin yanı sıra sanal ve artırılmış gerçeklik içerir.

“Ürünle sınırlı etkileşim yolları olan çok özel bir hedef grubunuz olduğunda, bu aşırı kısıtlama tasarımı konseptini gerçekten seviyoruz. Ardından, bir ürün yapıp daha sonra erişilebilir kılmak yerine, etkileşimin önce geldiğinden ve sonra her şeyin ardından geldiğinden emin olmak için onu aşağıdan yukarıya inşa ediyoruz” diyor uygulamayı oluşturan çekirdek grup üyelerinden ve ayrıca Medialogy programının 2023 yazında mezun olması planlanan yüksek lisans ayağında olan öğrencilerden Truls Bendik Tjemsland.

Üzerinde çalışılacak projeler ararken, yaratıcı ve işbirlikçi doğası, insanları birbirine bağlamanın ve bir araya getirmenin bir yolu olan müzik odak noktası olarak ortaya çıktı. Aalborg Üniversitesi Kopenhag’daki Multisensory Experience Lab ile Microsoft Research arasındaki bir işbirliğiyle, ALS’li (PALS) kişiler ve aileleriyle birlikte kullanıcı merkezli araştırmalar gerçekleştirdiler.

Davul çemberine benzer, erişilebilir bir davul kalıbına dayalı bir uygulama fikrini ortaya attılar.

Danimarka’ya dönmeden önce bir dönem Tjemsland ile Körfez Bölgesi’nde okuyan Balázs András Iványi, “Müzik aracılığıyla ALS ile yaşayan insanlarla birlikte yaratmanın ve işbirliğinin bu gerçek saf zevkine ulaşabilirsiniz” diyor. “Bence bu tür işbirlikçi yön, birlikte yemek yaptığınız zamanki gibi, birlikte bir şeyler yapmanın sevinci gibi. Bu insanlar aslında birlikte bir şeyler çalabildiler ve anlamlı bir şeyler yapabildiler.”

Fikir pandemi sırasında ortaya çıktığından, fikri uzaktan test etmek zorunda kaldılar. Tüm dünyada ALS ile yaşayan beş kişiyi bulabildiler.

Tjemsland, “Bu, tüm bu paydaşlarla tanışmak ve insanları bu deneyimden zevk alabilmek için müzikal olarak usta olmaları gerekmediğine ikna etmek, gerçekten çok ilginç bir yolculuktu” diyor.

2022 baharında, öğrenci araştırmacılar Danimarka’da ALS’li insanlar için düzenlenmiş bir kongreye katıldılar. Bu etkinlik sırasında birkaç şey öğrendiler. ALS ile yaşayan insanlar mouse veya dokunmatik ekran kullanabildikleri sürece, göz takip cihazıyla bunu kullanmak istiyorlardı.

Iványi, “Yol boyunca diğer tüm kullanıcılara hitap etmemiz gerektiğini öğrendik,” diye devam ediyor. Ne yazık ki hastalık ilerledikçe, geleneksel bir fare ile başlayıp en sona doğru bir göz takip cihazı ile kullanabilecekleri girdilerin ilerleyici bir özelliği vardır. Bunları mümkün olduğunca üst üste getirmek istedik, böylece her aşama için birden fazla giriş cihazımız var veya hastalığın her aşaması için birden fazla giriş cihazını destekleyebiliriz.”

Projedeki geliştiriciler, ayrıca üniversitedeki öğrenciler, Unity 3D oyun motorunu kullanarak uygulamayı oluşturdular.

Programlama becerilerini birleştirebildiği Danimarka’ya taşınmadan önce İspanya’da bir yıl elektronik mühendisliği okuyan Christian Tsalidis, “Oldukça erken, mekansal ve 3D olmak istediğimize, bir boşluk hissi vermek istediğimize karar verdik.”diyor tasarım ile. Unity onlar için de iyi bir seçimdi, çünkü onu farklı platformlarda yayınlayabilmek önemliydi. “Windows, telefonlar ve/veya artırılmış ve sanal gerçeklik cihazları için inşa edebiliriz.”

İlham almak için Microsoft araştırmacılarına baktılar. Oyun için bir şeyler inşa etme ve yaşam kalitesini iyileştirme fikri onlarla yankılandı.

“ALS’li kişilerin diğer insanlarla müzik çalmasına izin veren çok fazla araştırma yok. Bu yüzden DuoRhythmo’ya dahil ettiğimiz bu çok oyunculu özellik, ana cazibe merkeziydi, ”diyor projede bir başka öğrenci geliştiricisi olan Scott Naylor. “Tüm arayüzümüz en başından bu düşünülerek tasarlandı.”

Şu anda, uygulamada aynı anda iki kişi ortak çalışabilir. Bir kişi, diğerinin yarattığı hızların/vuruşların etkilerini değiştirebilir ve ayrıca birlikte görev değiştirebilirler

“Birçok yönden kapsayıcıdır. Sadece engelliler için tasarlanmamıştır.”

Öğrenciler, teşhis sürecinde ne kadar uzakta olduklarına bağlı olarak uygulamayı mümkün olduğunca çok kişiye açmak için göz ve kafa takibi ile etkileşime girebilen özel düğmeler ve ayrıca mouse ve klavye kontrolleriyle uyumlu özel düğmeler yaptılar.

Ekip, Mümkün olduğu kadar çok kişi için tasarım yaparken ne kadar daha fazla geliştirme ve araştırmanın mevcut olduğu açısından daha erişilebilir buldukları için Windows 11 ile çalışmanın yapım süreci boyunca onlara daha yardımcı olduğunu buldu.

Microsoft’ta ortak araştırmacı olan Bill Buxton, DuoRhythmo’da danışman olarak görev yaptı. Eski bir profesyonel saksafon ve synthesizer oyuncusu olarak, onlarca yıl önce bilgisayar bilimi ve insan bilgisayar etkileşimi tasarımına yöneldi. Sayısız başarısının yanı sıra, otomobil tasarlamak için kullanılan 3D yazılım için kullanıcı deneyimini geliştiren ekibin başındaydı.

Her projede tasarım öncelikli bir bakış açısı alır, süreç hakkında sorular sorar ve tüm paydaşların birlikte çalışabilmeleri için uzmanlıklarına katkıda bulunabilmeleri için bir tasarım kültürü yaratır.

Buxton’ın öğrencilerle birlikte çözmek istediği tasarım problemi, bir kişinin sahip olabileceği engellere bağlı olarak yalnızca gözleri veya dilleri kullanarak müzik oluşturabilecek şeyleri nasıl işaret edip tetikleyebileceğiydi.

Buxton ve öğrenciler, engelli topluluklarından gelen ancak genel nüfusa fayda sağlayan binalara tekerlekli sandalye rampaları gibi “evrensel tasarım” kavramını benimsiyorlar.

“Bu proje için yaklaşım, özel ihtiyaçları olan belirli bir topluluğa erişimle başladı, ancak çözüm – benzer şekilde – genel nüfusa fayda sağladı ve uygun tasarımla minimum ödün vererek kapsayıcı tasarıma sahip olabileceğimizi gösterdi.” diyor Buxton.

Uygulamayı mümkün olduğunca çok kişinin kullanmasını ve müzikal olarak da geçerli olmasını istediklerini bilen ekip, projeye gitar veya piyano çalmak için parmaklara ihtiyaç duyan müzisyen yerine perküsyon bölümüne odaklanan bir orkestra şefi perspektifinden yaklaştı. . “Müzik yapmak için her notayı telaffuz etmek zorunda değilsiniz. Ayrıca cümleleri şekillendirebilir ve başlatabilirsiniz” diyor Buxton. “Bu perküsyon kalıplarını başlatabilir ve kademeli olarak değiştirebildiğiniz gibi, onları yönetebilir ve tempoyu değiştirebilirsiniz. Son derece yaratıcı olan harika şeyler yapmaya başlayabilirsiniz.

Önemli olan, sekansa getirebileceğiniz kalıpların seçimi ve bir DJ gibi onlarla neler yapabileceğinizdir.”

Göz takibi içerenler gibi yardımcı cihazlara ek olarak, uygulama bir dokunmatik yüzey, dokunmatik ekran, mouse, ayak pedalı veya joystick’ten gelen girdileri içerebilir. Buxton, “Birçok yönden kapsayıcıdır” diyor. “Yalnızca engelliler için tasarlanmamıştır.”

Ancak ALS hastası test kullanıcıları, uygulamayı oluştururken çok önemliydi.

Uluslararası ALS/MNH Dernekleri Birliğinin yönetici direktörü Cathy Cummings, uygulamanın geliştirilmesi sırasında öğrencilerin gelecekteki kullanıcılarıyla bağlantı kurmasına yardımcı oldu.

Beş yıl hastalıkla mücadele ettikten sonra 2005 yılında annesi ALS’den ölen Cummings, yönetim kurulu başkanı olduğu ALS Ontario’da gönüllü oldu. Ayrıca ALS Kanada’nın yönetim kurulunda yer aldı ve 2013’te yönetim kurulu şartlarını tamamladıktan sonra Alliance’ın yeni icra direktörü oldu.

Microsoft, Alliance İnovasyon ve Teknoloji Danışma Konseyi’nde zaten yer aldı ve Danimarka’daki öğrencilere tanıtımlarını yaptı.

“Onlar hakkında ne kadar olumlu şey söylesem yetmez” Onlarla çalışmak harikaydı. Öğrenciler ne yapmak istediklerini ve nasıl ilerlemek istediklerini bilmek konusunda gerçekten gayretliydiler ve en başından beri ALS’li insanları dahil etmekle gerçekten ilgilendiler, böylece kendilerinin bir ihtiyacı değil, gerçekten bir ihtiyacı karşılıyormuş gibi hissettiler ve hayal ettiler” diyor, hastaların zaman içindeki yolculuğunu ve yaşam kalitelerini iyileştirmek için ALS ile yolculukları boyunca hangi teknolojiye ihtiyaç duyabileceklerini inceleyen Cummings.

“Birçok teknoloji çok temel fizyolojik ihtiyaçları destekliyor, ancak ALS ile yaşayan insan grubumuz için daha ilginç olanlar günlük yaşamla başa çıkma yetenekleriyle doğrudan ilişkili olmayan Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinin daha yüksek sırasına giren: müzik, sanat, gibi yaşam kalitelerini artıran şeylerin takdir edilmesi. Böylece, hayatın daha nüanslı kısımları ile hayatı yaşamaya değer kıldığını hissettiler. Ve matrisi nasıl tanımlayacağımıza bakarken tam da o zamanda bu fantastik takıma tanıtıldık.

Cummings, uygulamanın işbirlikçi doğasının, genellikle hastalıktan kaynaklanan sosyal izolasyona karşı koymaya da yardımcı olduğunu ekliyor. Uygulamanın Microsoft Store aracılığıyla bu kadar çok kişiye nasıl sunulduğunu takdir eden Cummings, “İnsanlar temel fizyolojik ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra, hayat bundan çok daha fazlasıdır” diyor.

“Halka açık olan bir şeyin içine yerleştirilmiş her şey çok faydalıdır. ALS/MND oldukça nadir görülen bir hastalıktır ve bu nedenle, yaşam kalitesini iyileştirmek için teknolojide ürün ve hizmetler üzerinde çalışırken üniversite düzeyindeki öğrencilere maruz kalmak, başkalarının hastalığımız hakkında farkındalık kazanmasına gerçekten yardımcı olur. Birisi bir şeyin farkına vardığında, onu ömür boyu yanlarında götürürler.”

Cummings, işletmelerin ürün geliştirirken engelli insanları dahil etmelerinin önemli olduğunu söylüyor. “Her yıl eğitim seminerlerimizin veya konferanslarımızın herhangi birinde, Microsoft’un gelecekte neler getireceğini ve doğal ses ve çeviri gibi şeyler üzerinde nasıl ilerlediklerini görüyoruz” diyor.

“Bu tür şeylerin hepsi henüz piyasada yok, ancak insanlara kimliklerini koruyabilecekleri ve bu hastalık ilerledikçe iletişim kurabilecekleri konusunda çok umut veriyorlar.”

Kaynak: Windows Experience Blog